Konferencja będzie poświęcona losom Polaków przesiedlonych z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej na Śląsk po zakończeniu II wojny światowej. To okazja do pogłębionej refleksji nad doświadczeniem przymusowych migracji, utratą rodzinnych stron, budowaniem nowej tożsamości oraz zachowaniem pamięci o kresowym dziedzictwie w kolejnych pokoleniach.
Co znajdzie się w programie konferencji?
- Losy przesiedleńców i ich osobiste doświadczenia – referaty poświęcone biografiom Kresowian, traumie przesiedlenia, wspomnieniom i relacjom świadków historii, a także drogom, które prowadziły z dawnych ziem wschodnich na Śląsk.
- Historia, kultura i tożsamość – wystąpienia dotyczące m.in. losów lwowskich harcerzy, działalności naukowej i artystycznej osób przybyłych z Kresów, dziedzictwa religijnego oraz doświadczeń przesiedleńców w nowym miejscu zamieszkania.
- Pamięć o Kresach i jej współczesne formy – prezentacje poświęcone działalności instytucji kultury, muzeów, archiwów i organizacji społecznych, które dokumentują i upamiętniają historię Kresowian oraz ich wkład w dziedzictwo Śląska.
- Wystawa i wydarzenia towarzyszące – 22 października odbędzie się otwarcie wystawy „Z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej na Ziemie Zachodnie i Północne”. Zaplanowano również pokaz filmu „Wielkie Galicjanki” oraz spotkanie z reżyserem Piotrem Szalszą.
- Warsztaty dla nauczycieli – propozycje edukacyjne dotyczące dziedzictwa kresowego, odkrywania historii rodzinnych oraz pracy z domowymi archiwami.
W konferencji wezmą udział badacze reprezentujący liczne ośrodki naukowe i instytucje z Polski, prezentując wyniki badań z zakresu historii, socjologii, kulturoznawstwa i innych dziedzin. Wystąpienia będą okazją do wymiany doświadczeń i dyskusji nad znaczeniem pamięci o Kresach Wschodnich w historii i tożsamości współczesnego Śląska.
Szczegółowy program ogólnopolskiej konferencji naukowej „Przerwane losy… Z Kresów Wschodnich na Śląsk”
Z cyklu „Dziedzictwo Kresów Wschodnich”
Termin: 22–23 października 2026 r.
Miejsce obrad: Instytut Śląski, ul. Piastowska 17, 45-082 Opole
Organizatorzy: Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Opolu oraz Instytut Śląski
22 października 2026 r. (czwartek)
10.00–10.15 – Powitanie uczestników
Sesja 1 – 10.15–11.30
- Prowadzenie: dr hab. Joanna Lusek
- 10.15 – prof. Jerzy Hickiewicz, dr Piotr Rataj, dr Przemysław Sadłowski, Pracownia Historyczna Stowarzyszenia Elektryków Polskich – Dzieje prof. Tadeusza Malarskiego jako przykład przesiedlenia pracownika naukowego
- 10.30 – dr Ludmiła Małgorzata Sobolewska, badacz niezależny – Zbigniew Nietyksza – przesiedleniec ze Zdołbunowa. Droga dziennikarza od korespondenta „Służby Polsce” do pracy redakcyjnej w Instytucie Śląskim w Opolu
- 10.45 – dr Ksawery Jasiak, Delegatura IPN w Opolu – Batiar ze Lwowa na Ziemiach Odzyskanych. Losy „Felka” – Władysława Załogowicza, harcerza, żołnierza podziemia niepodległościowego i kombatanta (1922–2017)
- 11.00 – dr Magdalena Mikrut-Majeranek, Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Humanistyczny – Kresowianie w teatralnym życiu Górnego Śląska. Od Lwowa do Katowic, Bytomia i Gliwic
- 11.15 – mgr Tomasz Śmiałek, badacz niezależny – Losy lwowskich harcerzy. Dwa życiorysy – Zygmunt Kleszczyński i Marian Rosen (Różewicz)
- 11.30–11.45 – Dyskusja
- 11.45–12.00 – Przerwa kawowa
Otwarcie wystawy „Z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej na Ziemie Zachodnie i Północne” – 12.00–12.15
- Słowo wprowadzające: Krystian Chrobak, Delegatura IPN w Opolu.
Sesja 2 – 12.15–13.30
- Prowadzenie: mgr Joanna Siek
- 12.15 – dr Kinga Fink, Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Muzyki – Przerwana ciągłość. Lwowskie korzenie i śląskie losy Wojciecha Kilara
- 12.30 – mgr Bartosz Janczak, Delegatura IPN w Opolu – Z Lwowa do Opola. Doświadczenie przesiedlenia z relacji Krystyny Dobosiewicz
- 12.45 – dr Anna Kasperek, badaczka niezależna – Od Lwowa do Śląska. Doświadczenie utraty i budowania nowej tożsamości w twórczości Jana Brzozy
- 13.00 – dr Bartosz Janczak, Oddział IPN w Łodzi – Inwigilacja żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych zamieszkujących na terenach powiatów kluczborskiego i namysłowskiego w ramach rozpracowania obiektowego „Zachód” (1949–1953)
- 13.15 – dr Tomasz Bugaj, Uniwersytet Śląski, Wydział Humanistyczny – Od Kresów Wschodnich do Dolnego Śląska. Fryderyk Złotnicki wobec przesiedleń, działalności religijnej i represji komunistycznych
- 13.30–13.45 – Dyskusja
- 13.45–14.45 – Przerwa obiadowa
Sesja 3 – 14.45–16.00
- Prowadzenie: dr hab. Joanna Lusek
- 14.45 – dr Paweł Glugla, badacz niezależny – „Prawdziwa wędrówka ludów”. Z Kresów Wschodnich na Dolny Śląsk. Wybrana problematyka wspomnieniowa Kresowian
- 15.00 – dr Barbara Włochowicz, IDN Wiedza Instytut Doskonalenia Zawodowego w Katowicach – Historia Polaków wysiedlonych z Kresów Południowo-Wschodnich w Mikulczycach
- 15.15 – ks. dr hab. Grzegorz Sokołowski, Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu – Na nowej ziemi. Dziedzictwo kresowe w relacjach przesiedleńców osiadłych na Śląsku w świetle wspomnień z 1970 r.
- 15.30 – ks. mgr Piotr Kaczmarek, Akademia Katolicka we Wrocławiu – Kresy Wschodnie we wspomnieniach i aktywności Księdza Infułata Stanisława Turkowskiego (1919–2010)
- 15.45 – dr Krzysztof Kleszcz, Instytut Śląski – Ukraińcy, sowieci i Niemcy we wspomnieniach opolskich Kresowian
- 16.00–16.15 – Dyskusja
Wydarzenie towarzyszące – 16.30 –19.00
- Pokaz filmu „Wielkie Galicjanki” oraz spotkanie z reżyserem Piotrem Szalszą.
- Prowadzenie: dr hab. Joanna Lusek.
23 października 2026 r. (piątek)
Sesja 1 – 9.00–10.30
- Prowadzenie: mgr Joanna Siek
- 9.00 – dr Elżbieta s. Monika Albiniak, Oddział IPN w Warszawie – Fuks czy cierniowe ścieżki? Przerwane biografie Lwowianek ze Zgromadzenia Sióstr Opatrzności Bożej
- 9.15 – dr Piotr Stefaniak, Dom Polski Budapeszt – Wypędzenie najstarszego kresowego klasztoru mniszek. Opactwo benedyktynek łacińskich we Lwowie
- 9.30 – dr Mieczysław Kopeć, badacz niezależny – Z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej na Dolny Śląsk w świetle wspomnień Leonili Dobrowolskiej
- 9.45 – dr hab. Joanna Lusek, Delegatura IPN w Opolu – Dać nowy początek… Fundacje Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia NMP na Dolnym Śląsku w latach wczesnego powojnia
- 10.00 – dr Karol Kubicki, badacz niezależny – Zasób Archiwum Arcybiskupa Eugeniusza Baziaka w Krakowie jako baza źródłowa do dziejów Kresowian na Śląsku Opolskim
- 10.15 – mgr Magdalena Cyprys, Uniwersytet Opolski, Wydział Teologiczny – Przeniesione sacrum. Wizerunki maryjne przewiezione z Kresów Wschodnich na Śląsk po 1945 roku jako nośniki pamięci, tożsamości i ciągłości religijnej
- 10.30–10.45 – Dyskusja
- 10.45–11.00 – Przerwa kawowa
Sesja 2 – 11.00–12.15
- Prowadzenie: dr hab. Joanna Lusek
- 11.00 – dr hab., prof. UO Teresa Sołdra-Gwiżdż, Uniwersytet Opolski, Wydział Nauk Społecznych – Trauma przesiedlenia i trauma osiedlenia przesiedleńców z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w świetle socjologicznych badań empirycznych
- 11.15 – dr Ruslana Martseniuk, Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego – Drugie zwierciadło. Losy przesiedleńców z Kresów Wschodnich na Śląsk w świetle ukraińskiej historiografii i źródeł sowieckich
- 11.30 – prof. dr hab. Wasyl Hułaj, Uniwersytet Narodowy Politechnika Lwowska – Represyjny charakter przesiedlenia Polaków z Ukrainy Zachodniej do Polski w latach 1944–1946 we współczesnej historiografii ukraińskiej
- 11.45 – dr Aleksandra Starczewska-Wojnar, Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Opolu – Dokumentacja personalna w badaniu biografii Kresowiaków na przykładzie życiorysu Eugeniusza Sobotkiewicza z Kołomyi
- 12.00 – dr hab., prof. UJ Olgierd Grott, Uniwersytet Jagielloński, Muzeum AK w Krakowie – Prof. Jerzy Węgierski i jego teki w zbiorach Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie
- 12.15–12.30 – Dyskusja
- 12.30–12.45 – Przerwa kawowa
Sesja 3 – 12.45–14.15
- Prowadzenie: dr hab. Joanna Lusek
- 12.45 – mgr Bogdan Kasprowicz, Instytut Lwowski, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Kresów Wschodnich – Galicja w XIX w. – obraz polskiej nędzy czy polski lider nowoczesności i postępu
- 13.00 – dr Jan Walczak, Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Głogowie – Międzypokoleniowe upamiętnianie dziedzictwa kresowego na przykładzie Stowarzyszenia Głogowska Edukacja Kresowa
- 13.15 – mgr Agata Bandurska, Delegatura IPN w Opolu – „Dziś tu jestem, więc mówią że ja stąd” – tematyka i formy upamiętnień Kresowiaków na Śląsku na wybranych przykładach
- 13.30 – mgr Magdalena Górniak-Bardzik, Muzeum Wsi Opolskiej – „Rodem z Kresów. Historie osobiste”. Upamiętnienie przesiedleń Polaków z Kresów II RP na Śląsk Opolski w wybranych projektach Muzeum Wsi Opolskiej
- 13.45 – mgr Dawid Buczkowski, mgr Krzysztof Mazur, Oddział IPN w Poznaniu, Punkt Zamiejscowy w Zielonej Górze – Pomniki czy muzea? Kresowa pamięć w symbolach. Analiza krytyczna na bazie wybranych przykładów z województwa lubuskiego
- 14.00 – mgr Joanna Siek, Uniwersytet Opolski, Wydział Nauk Społecznych, Instytut Śląski – Rola instytucji kultury w upamiętnianiu dziedzictwa kresowego na przykładzie działalności Instytutu Śląskiego
- 14.15–15.15 – Dyskusja, podsumowanie i zakończenie konferencji
Wydarzenia towarzyszące
Warsztaty dla nauczycieli
- 15.30 – mgr Joanna Siek, Instytut Śląski – „Opowiem Ci o Kresach” – dziedzictwo kresowe na Śląsku. IV edycja konkursu. Wystawa prac konkursowych z lat 2023–2025
- 15.40 – mgr Jolanta Ilnicka, Instytut Śląski – Historia w domowej szufladzie ukryta. Warsztaty odkrywania rodzinnych historii i domowego archiwizowania
- 16.25 – dr Ewelina Policińska, Opolskie Centrum Edukacji – Mapy w barszczu
Zachęcamy do zapoznania się z harmonogramem wystąpień i wydarzeń towarzyszących.
Serdecznie zapraszamy do udziału wszystkich zainteresowanych historią, dziedzictwem Kresów Wschodnich oraz dziejami powojennego Śląska!