• Youtube
  • Facebook
  • Szukaj
  • Menu

II wojna światowa – Polacy pod okupacją niemiecką i sowiecką: 1 i 17 września 1939 - materiały IPN

87. rocznica wybuchu II wojny światowej (1 września 1939) oraz 87. rocznica agresji ZSRS na Polskę (17 września 1939). 1 września przypada Dzień Weterana Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej, natomiast 17 września obchodzimy Światowy Dzień Sybiraka.

17.09.2025

Oddzielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą,
haftowali ci, syneczku, smutne oczy rudą krwią,
malowali krajobrazy w żółte ściegi pożóg,
wyszywali wisielcami drzew płynące morze.

Krzysztof Kamil Baczyński, Elegia o… (chłopcu polskim)

► Fotografie z Archiwum IPN

Dzieci - więźniowie obozu dla dzieci i młodzieży polskiej przy ul. Przemysłowej w Łodzi

II wojna światowa

Atak niemieckiej III Rzeszy na Polskę zapoczątkował II wojnę światową. Z perspektywy geopolitycznej wojny nie wywołali jednak sami Niemcy, ale Berlin wraz z Moskwą. Agresja niemiecka z 1 września i następująca po niej agresja sowiecka z 17 września były konsekwencją wspólnych planów dwóch zbrodniarzy XX w. – Adolfa Hitlera i Józefa Stalina.
Wrzesień 1939 r. postrzegamy z perspektywy gry mocarstw – Niemiec i sowieckiej Rosji – realizujących swe imperialne plany, a także Polski usiłującej obronić swą niepodległość. A w cieniu tej wielkiej historii rozgrywały się indywidualne dramaty (fragment).

Dzień Weterana Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej – 1 września

Dzień Weterana Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej, obchodzony rokrocznie 1 września, został ustanowiony 25 kwietnia 1997 r. przez Sejm RP jako święto obrońców Ojczyzny, upamiętniające poległych w obronie niepodległości Polski na polach bitewnych. Obecna nazwa „Dzień Weterana Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej” obowiązuje od 18 maja 2014 roku.

Światowy Dzeiń Sybiraka – 17 września

17 września, w rocznicę sowieckiej agresji na Polskę 1939 r., która zapoczątkowała masowe wywózki obywateli polskich z Kresów do ZSRS – na mocy uchwały Sejmu z 2013 r. – obchodzimy Światowy Dzień Sybiraka. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej upamiętnia tych, którzy tam zginęli, tych, którym udało się powrócić do Ojczyzny, tych, którzy osiedli w różnych częściach świata, oraz tych, którzy pozostali w miejscu swego zesłania, gdzie kultywowali polskość – napisano w uchwale.

► 17 września: 85. rocznica agresji ZSRS na Polskę. Światowy Dzień Sybiraka

►Wideocast:

► Fotografie

► Infografiki historyczne. Wrzesień 1939

► 1 września 1939 (POL), (ENG)

► portale IPN

► II wojna światowa – materiały edukacyjne

► Wydawnictwa IPN

Katalogi publikacji:

Więcej: TUTAJ

Wydawnictwa – m.in.:

► Rok 1939 – publikacje bezpłatne do pobrania

► Biblioteczka Szlaków Nadziei. Publikacje z logo projektu „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”

Więcej: WYDAWNICTWO IPN oraz KSIĘGARNIA INTERNETOWA IPN

► Świadectwa – II wojna światowa: opowiedziane.ipn.gov.pl: Archiwum Historii Mówionej

  • Janusz Brochwicz-Lewiński ps. „Gryf” – żołnierz września 1939 r. i ZWZ-AK, uczestnik Powstania Warszawskiego w Batalionie „Parasol”, generał dywizji rezerwy WP.
  • Maria Teresa Jasionowicz – siostra zakonna Zgromadzenia Nazaretanek, jako dziecko przeżyła wojnę i deportację do Kazachstanu.
  • Maria Mirecka-Loryś – członkini Młodzieży Wszechpolskiej, uczestniczka konspiracji narodowej, Komendantka Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet Okręgu Rzeszowskiego oraz Narodowego Zjednoczenia Wojskowego Kobiet, zaangażowana w działalność organizacji polonijnych w USA.
  • Andrzej Pilecki – inżynier elektronik, harcerz, syn rotmistrza Witolda Pileckiego.
  • Elonora Szafran – córka Tadeusza Pietrzykowskiego „Teddy’ego” - pięściarza, trenera, żołnierza Wojska Polskiego, jednego z pierwszych więźniów niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, w którym walcząc na ringu zdobył tytuł mistrza Wszechwag.
  • Tadeusz Lutak -  żołnierz AK, uczestnik wojny obronnej w 1939 r., najstarszy żyjący czołgista Wojska Polskiego. Premiera notacji. Najstarszy Świadek Historii wspomina wrzesień 1939 r.
  • Tadeusz Kraszewski - ksiądz, jako dziecko przeżył wojnę. Syn komendanta policji państwowej Jana Kraszewskiego, który we wrześniu 1939 r. dostał się do sowieckiej niewoli.
  • Władysław Gawdyn – żołnierz wojny obronnej Polski 1939 r., następnie Armii Krajowej i II Armii Wojska Polskiego, podpułkownik w stanie spoczynku, więzień w czasach stalinowskich, opolanin z rodowodem kresowym.
  • Jan Podhorski – generał brygady rezerwy WP, harcerz, ochotnik w wojnie obronnej 1939 r., żołnierz Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy i NSZ, Powstaniec Warszawski, leśnik.
  • Barbara Gancarczyk – major rezerwy Wojska Polskiego, inżynier architekt, w Powstaniu Warszawskim sanitariuszka harcerskiego batalionu „Wigry” AK, odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za bohaterskie pozostanie z rannymi na Starówce po wyjściu wojska. 
  • Stanisław Maślanka – harcerz, konspirator AK i WiN, żołnierz 27. Wołyńskiej DP AK, Żołnierz Wyklęty, represjonowany w czasach stalinowskich.
  • Edward Remliger – więzień obozu niemieckiego w Forcie III Pomiechówek od marca do lipca 1941 r.
  • Władysław Fugiel – świadek mordu na rodzinie Ulmów we wsi Markowa.
  • Zbigniew Gondek – syn oficera PP Jana Gondka (1888–1940), zamordowanego przez sowietów w Miednoje. Uczestnik bitwy o Monte Cassino.
  • Jacek Popiel – kapitan rezerwy WP, kresowiak, harcerz, pilot i instruktor szybowcowy, współzałożyciel Aeroklubu Gliwickiego, w 1944 r. żołnierz w oddziale partyzanckim 16. Pułku Piechoty Armii Krajowej.
  • Marian Pawełczak – żołnierz Armii Krajowej, zastępca dowódcy plutonu w oddziale Hieronima Dekutowskiego „Zapory”, uczestnik akcji zbrojnych pod jego dowództwem.
  • Maria Nykowska – doktor matematyki, starszy wykładowca akademicki, kresowianka uratowana z Wołynia.
  • Krystyna Nowicka – mieszkanka wsi Radziwłika w powiecie sochaczewskim, w gminie Młodzieszyn, świadek niemieckich zbrodni we wrześniu 1939 r.
  • Chava Nissimov – działaczka społeczna, pisarka, dziewczynka ocalona z Holocaustu.
  • Janina Moskal – córka Agaty i Stanisława Kota – Polaków, którzy w czasie II wojny światowej ukrywali w swoim domu kilkudziesięciu Żydów.
  • Franciszka Telatyńska – dziewczynka uratowana z rzezi ukraińskich pod Lwowem w 1943 r.
  • Wanda Truska – Polska emigrantka, jako dziecko zesłana z rodzicami na Syberię, skąd poprzez Indie i Wielką Brytanię po II wojnie światowej przedostała się do Kanady.
  • Henryk Troszczyński – Porucznik rezerwy WP, żołnierz AK, przymusowy robotnik III Rzeszy, powstaniec warszawski, żołnierz LWP.
  • Ewa Twarowska – profesor Uniwersytetu Warszawskiego, córka Zygmunta Adama Zyblewskiego (1915–1944), nauczyciela, uczestnika wojny obronnej Polski 1939 r., oficera AK, zamordowanego w Forcie III Pomiechówek.
  • Józef Walaszczyk – przedsiębiorca, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, mistrz kaletniczy.
  • Zygmunt Walkowski – dziecko wojny, badacz i znawca Warszawy oraz Powstania Warszawskiego
  • Wacław Żelazek – żołnierz II Korpusu gen. Andersa, pracował w wywiadzie, po wojnie na emigracji we Włoszech i w Argentynie.
  • Bogusława Weychert – sanitariuszka Batalionów Chłopskich, współuczestniczka akcji ratowania rodziny żydowskiej, aktywistka społeczna.
  • Stefania Szantyr-Powolna – lekarka, doktor nauk medycznych, harcerka, żołnierz ZWZ-AK, podpułkownik Wojska Polskiego, więźniarka łagrów.
  • Jerzy Stawski – kapitan rezerwy WP, harcerz, żołnierz Armii Krajowej w oddziale Stanisława Sojczyńskiego ps. Warszyc, żołnierz Konspiracyjnego Wojska Polskiego.
  • Tadeusz Stankiewicz – Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
  • Jan Rutyna – ksiądz rzymskokatolicki, działacz kresowy.
  • Maria Danuta Skorupińska – uczestniczka Powstania Warszawskiego, pielęgniarka.
  • Dymitr Sabatowicz – Łemko, obywatel II RP, w czasie wojny przymusowy żołnierz Armii Czerwonej, deportowany w akcji „Wisła” w 1947 r.

Więcej notacji: https://opowiedziane.ipn.gov.pl/ahm/tags/706,II-wojna-swiatowa.html

► Wystawy

► Teki edukacyjne – do pobrania

► Gry IPN

► IPNtv

Więcej: IPNtv – II wojna światowa

► Gdzie szukać informacji o ofiarach niemieckich represji?

straty.pl - to internetowa i ogólnodostępna baza ofiar niemieckich zbrodni w czasie II wojny światowej będąca wynikiem programu dokumentacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939–1945”.

Podstawowym celem programu jest ustalenie imiennej listy obywateli II RP, którzy zostali poddani wszelkiego rodzaju represjom ze strony okupanta niemieckiego w latach 1939–1945. Program „Straty osobowe” przywraca nazwiska wszystkim możliwym dziś do zidentyfikowania ofiarom i osobom represjonowanym, które we wrześniu 1939 roku były obywatelami II RP (wszystkich narodowości). Baza „Straty” jest indeksem ofiar i osób represjonowanych – nie gromadzi skanów dokumentów na podstawie których wprowadzane są informacje – wskazuje jednak miejsca, gdzie dokumenty takie można odnaleźć.

W bazie danych zebrano informacje o 5 565 892 ofiarach i osobach represjonowanych przez niemiecki reżim, m.in. abp. Antonim Julianie Nowowiejskim, Henryku Ząbku, Marii Hiszpańskiej-Neumann, a także dwóch kobietach, których obrączki zostały odnalezione w wyniku prac poszukiwawczych w Dolinie Śmierci w Chojnicach: Irenie Szydłowskiej i Annie Stołowskiej.

Archiwa zagraniczne:

Arolsen Archivew - to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zaiwerają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzitwa UNESCO „Pamięć Świata". Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym.

Arolsen Archives: international Center on Nazi Persecution; Große Allee 5–9; 34454 Bad Arolsen
Niemcy, tel: +49 (0)5691 629-0; fax: +49 (0)5691 629-501

► Gdzie szukać informacji o ofiarach sowieckich?

Bazy IPN:

Indeks represjonowanych – w indeksie znajduje się baza ofiar represji sowieckich. W założeniu „Indeks Represjonowanych” miał służyć głównie poszukiwaniu zaginionych. Ostatecznie jednak został zaprojektowany w taki sposób, aby mogły z niego korzystać także osoby prowadzące badania naukowe związane z tematyką wschodnią.

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
rzecznik prasowy IPN
tel. 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

Audio: 

Na skróty

Tagi

do góry