• Youtube
  • Facebook
  • Szukaj
  • Menu

II wojna światowa – Polacy pod okupacją niemiecką i sowiecką: 1 i 17 września 1939 - materiały IPN

87. rocznica wybuchu II wojny światowej (1 września 1939) oraz w 87. rocznica agresji ZSRS na Polskę (17 września 1939). 17 września obchodzimy Światowy Dzień Sybiraka.

17.09.2025

Oddzielili cię, syneczku, od snów, co jak motyl drżą,
haftowali ci, syneczku, smutne oczy rudą krwią,
malowali krajobrazy w żółte ściegi pożóg,
wyszywali wisielcami drzew płynące morze.

Krzysztof Kamil Baczyński, Elegia o… (chłopcu polskim)

► Fotografie z Archiwum IPN

Dzieci - więźniowie obozu dla dzieci i młodzieży polskiej przy ul. Przemysłowej w Łodzi

Zobacz również:

II wojna światowa

Atak niemieckiej III Rzeszy na Polskę zapoczątkował II wojnę światową. Z perspektywy geopolitycznej wojny nie wywołali jednak sami Niemcy, ale Berlin wraz z Moskwą. Agresja niemiecka z 1 września i następująca po niej agresja sowiecka z 17 września były konsekwencją wspólnych planów dwóch zbrodniarzy XX w. – Adolfa Hitlera i Józefa Stalina.
Wrzesień 1939 r. postrzegamy z perspektywy gry mocarstw – Niemiec i sowieckiej Rosji – realizujących swe imperialne plany, a także Polski usiłującej obronić swą niepodległość. A w cieniu tej wielkiej historii rozgrywały się indywidualne dramaty (fragment).

ŚWIATOWY DZIEŃ SYBIRAKA – 17 września

17 września, w rocznicę sowieckiej agresji na Polskę 1939 r., która zapoczątkowała masowe wywózki obywateli polskich z Kresów do ZSRS – na mocy uchwały Sejmu z 2013 r. – obchodzimy Światowy Dzień Sybiraka. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej upamiętnia tych, którzy tam zginęli, tych, którym udało się powrócić do Ojczyzny, tych, którzy osiedli w różnych częściach świata, oraz tych, którzy pozostali w miejscu swego zesłania, gdzie kultywowali polskość – napisano w uchwale.

► 17 września: 85. rocznica agresji ZSRS na Polskę. Światowy Dzień Sybiraka

►Wideocast:

► Fotografie

► Infografiki historyczne. Wrzesień 1939

► 1 września 1939 (POL), (ENG)

► portale IPN

► II wojna światowa – materiały edukacyjne

► Wydawnictwa IPN

Katalogi publikacji:

Więcej: TUTAJ

Wydawnictwa – m.in.:

► Rok 1939 – publikacje bezpłatne do pobrania

► Biblioteczka Szlaków Nadziei. Publikacje z logo projektu „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”

Więcej: WYDAWNICTWO IPN oraz KSIĘGARNIA INTERNETOWA IPN

► Świadectwa – II wojna światowa: opowiedziane.ipn.gov.pl: Archiwum Historii Mówionej

  • Janusz Brochwicz-Lewiński ps. „Gryf” – żołnierz września 1939 r. i ZWZ-AK, uczestnik Powstania Warszawskiego w Batalionie „Parasol”, generał dywizji rezerwy WP.
  • Maria Teresa Jasionowicz – siostra zakonna Zgromadzenia Nazaretanek, jako dziecko przeżyła wojnę i deportację do Kazachstanu.
  • Maria Mirecka-Loryś – członkini Młodzieży Wszechpolskiej, uczestniczka konspiracji narodowej, Komendantka Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet Okręgu Rzeszowskiego oraz Narodowego Zjednoczenia Wojskowego Kobiet, zaangażowana w działalność organizacji polonijnych w USA.
  • Andrzej Pilecki – inżynier elektronik, harcerz, syn rotmistrza Witolda Pileckiego.
  • Elonora Szafran – córka Tadeusza Pietrzykowskiego „Teddy’ego” - pięściarza, trenera, żołnierza Wojska Polskiego, jednego z pierwszych więźniów niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, w którym walcząc na ringu zdobył tytuł mistrza Wszechwag.
  • Tadeusz Lutak -  żołnierz AK, uczestnik wojny obronnej w 1939 r., najstarszy żyjący czołgista Wojska Polskiego. Premiera notacji. Najstarszy Świadek Historii wspomina wrzesień 1939 r.
  • Tadeusz Kraszewski - ksiądz, jako dziecko przeżył wojnę. Syn komendanta policji państwowej Jana Kraszewskiego, który we wrześniu 1939 r. dostał się do sowieckiej niewoli.
  • Władysław Gawdyn – żołnierz wojny obronnej Polski 1939 r., następnie Armii Krajowej i II Armii Wojska Polskiego, podpułkownik w stanie spoczynku, więzień w czasach stalinowskich, opolanin z rodowodem kresowym.
  • Jan Podhorski – generał brygady rezerwy WP, harcerz, ochotnik w wojnie obronnej 1939 r., żołnierz Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy i NSZ, Powstaniec Warszawski, leśnik.
  • Barbara Gancarczyk – major rezerwy Wojska Polskiego, inżynier architekt, w Powstaniu Warszawskim sanitariuszka harcerskiego batalionu „Wigry” AK, odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za bohaterskie pozostanie z rannymi na Starówce po wyjściu wojska. 
  • Stanisław Maślanka – harcerz, konspirator AK i WiN, żołnierz 27. Wołyńskiej DP AK, Żołnierz Wyklęty, represjonowany w czasach stalinowskich.
  • Edward Remliger – więzień obozu niemieckiego w Forcie III Pomiechówek od marca do lipca 1941 r.
  • Władysław Fugiel – świadek mordu na rodzinie Ulmów we wsi Markowa.
  • Zbigniew Gondek – syn oficera PP Jana Gondka (1888–1940), zamordowanego przez sowietów w Miednoje. Uczestnik bitwy o Monte Cassino.
  • Jacek Popiel – kapitan rezerwy WP, kresowiak, harcerz, pilot i instruktor szybowcowy, współzałożyciel Aeroklubu Gliwickiego, w 1944 r. żołnierz w oddziale partyzanckim 16. Pułku Piechoty Armii Krajowej.
  • Marian Pawełczak – żołnierz Armii Krajowej, zastępca dowódcy plutonu w oddziale Hieronima Dekutowskiego „Zapory”, uczestnik akcji zbrojnych pod jego dowództwem.
  • Maria Nykowska – doktor matematyki, starszy wykładowca akademicki, kresowianka uratowana z Wołynia.
  • Krystyna Nowicka – mieszkanka wsi Radziwłika w powiecie sochaczewskim, w gminie Młodzieszyn, świadek niemieckich zbrodni we wrześniu 1939 r.
  • Chava Nissimov – działaczka społeczna, pisarka, dziewczynka ocalona z Holocaustu.
  • Janina Moskal – córka Agaty i Stanisława Kota – Polaków, którzy w czasie II wojny światowej ukrywali w swoim domu kilkudziesięciu Żydów.
  • Franciszka Telatyńska – dziewczynka uratowana z rzezi ukraińskich pod Lwowem w 1943 r.
  • Wanda Truska – Polska emigrantka, jako dziecko zesłana z rodzicami na Syberię, skąd poprzez Indie i Wielką Brytanię po II wojnie światowej przedostała się do Kanady.
  • Henryk Troszczyński – Porucznik rezerwy WP, żołnierz AK, przymusowy robotnik III Rzeszy, powstaniec warszawski, żołnierz LWP.
  • Ewa Twarowska – profesor Uniwersytetu Warszawskiego, córka Zygmunta Adama Zyblewskiego (1915–1944), nauczyciela, uczestnika wojny obronnej Polski 1939 r., oficera AK, zamordowanego w Forcie III Pomiechówek.
  • Józef Walaszczyk – przedsiębiorca, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, mistrz kaletniczy.
  • Zygmunt Walkowski – dziecko wojny, badacz i znawca Warszawy oraz Powstania Warszawskiego
  • Wacław Żelazek – żołnierz II Korpusu gen. Andersa, pracował w wywiadzie, po wojnie na emigracji we Włoszech i w Argentynie.
  • Bogusława Weychert – sanitariuszka Batalionów Chłopskich, współuczestniczka akcji ratowania rodziny żydowskiej, aktywistka społeczna.
  • Stefania Szantyr-Powolna – lekarka, doktor nauk medycznych, harcerka, żołnierz ZWZ-AK, podpułkownik Wojska Polskiego, więźniarka łagrów.
  • Jerzy Stawski – kapitan rezerwy WP, harcerz, żołnierz Armii Krajowej w oddziale Stanisława Sojczyńskiego ps. Warszyc, żołnierz Konspiracyjnego Wojska Polskiego.
  • Tadeusz Stankiewicz – Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
  • Jan Rutyna – ksiądz rzymskokatolicki, działacz kresowy.
  • Maria Danuta Skorupińska – uczestniczka Powstania Warszawskiego, pielęgniarka.
  • Dymitr Sabatowicz – Łemko, obywatel II RP, w czasie wojny przymusowy żołnierz Armii Czerwonej, deportowany w akcji „Wisła” w 1947 r.

Więcej notacji: https://opowiedziane.ipn.gov.pl/ahm/tags/706,II-wojna-swiatowa.html

► Wystawy

► II Wojna Światowa

► Teki edukacyjne – do pobrania

► Gry IPN

► IPNtv

Więcej: IPNtv – II wojna światowa

► Gdzie szukać informacji o ofiarach niemieckich represji?

straty.pl - to internetowa i ogólnodostępna baza ofiar niemieckich zbrodni w czasie II wojny światowej będąca wynikiem programu dokumentacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939–1945”.

Podstawowym celem programu jest ustalenie imiennej listy obywateli II RP, którzy zostali poddani wszelkiego rodzaju represjom ze strony okupanta niemieckiego w latach 1939–1945. Program „Straty osobowe” przywraca nazwiska wszystkim możliwym dziś do zidentyfikowania ofiarom i osobom represjonowanym, które we wrześniu 1939 roku były obywatelami II RP (wszystkich narodowości). Baza „Straty” jest indeksem ofiar i osób represjonowanych – nie gromadzi skanów dokumentów na podstawie których wprowadzane są informacje – wskazuje jednak miejsca, gdzie dokumenty takie można odnaleźć.

W bazie danych zebrano informacje o 5 565 892 ofiarach i osobach represjonowanych przez niemiecki reżim, m.in. abp. Antonim Julianie Nowowiejskim, Henryku Ząbku, Marii Hiszpańskiej-Neumann, a także dwóch kobietach, których obrączki zostały odnalezione w wyniku prac poszukiwawczych w Dolinie Śmierci w Chojnicach: Irenie Szydłowskiej i Annie Stołowskiej.

Archiwa zagraniczne:

Arolsen Archivew - to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zaiwerają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzitwa UNESCO „Pamięć Świata". Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym.

Arolsen Archives: international Center on Nazi Persecution; Große Allee 5–9; 34454 Bad Arolsen
Niemcy, tel: +49 (0)5691 629-0; fax: +49 (0)5691 629-501

► Gdzie szukać informacji o ofiarach sowieckich?

Bazy IPN:

Indeks represjonowanych – w indeksie znajduje się baza ofiar represji sowieckich. W założeniu „Indeks Represjonowanych” miał służyć głównie poszukiwaniu zaginionych. Ostatecznie jednak został zaprojektowany w taki sposób, aby mogły z niego korzystać także osoby prowadzące badania naukowe związane z tematyką wschodnią.

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
rzecznik prasowy IPN
tel. 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

Audio: 

  • Straty wojenne - dr hab. Piotr Majewski, BBH IPN
  • O wybuchu II wojny światowej - dr hab Waldemar Grabowski Biuro Badań Historycznych IPN

Na skróty

Tagi

do góry