• Youtube
  • Facebook
  • Szukaj
  • Menu

Narodowy Dzień Polskich Dzieci Wojny – 10 września

Materiały IPN do pobrania

Dzieci Dzieci Zamojszczyzny II Wojna Światowa Martyrologia Martyrologia Polskich Dzieci Wojny Polskie Dzieci
10.09.2025
Następny
Powrót
pauza

„(…) w hołdzie Polskim Dzieciom Wojny, które mimo traumy, jakiej doświadczyły za przyczyną hekatomby II wojny światowej, zbrodniczych działań okupantów niemieckich i sowieckich, potrafiły dźwigać ze zgliszcz naszą wspólną Ojczyznę oraz w dowód respektu i wdzięczności za ich wysiłek.” (Ustawa z 13 lipca 2023 r. o ustanowieniu Narodowego Dnia Polskich Dzieci Wojny)

► ŚWIADECTWA

Kazali nam wyjść na podwórze, same kobiety, byłam ja, mama i siostra ojca, kazali nam się położyć na ziemię, twarzą do ziemi… i kłuli, mordowali, takimi sztyletami, czy nożami. (…) Prosiłam, żeby mnie zastrzelili, nie cięli tymi nożami. Ja miałam 16 cięć na sobie"

Genowefa Ziółkowska, świadek Zbrodni Wołyńskiej 

  • Genowefa Ziółkowska, z domu Paszkowska, urodzona w 1931 roku we Frankopolu, powiat Kostopol, córka sołtysa wsi Frankopol Franciszka Paszkowskiego. Jako jedyna ocalała z mordu na 6-cio osobowej rodzinie Paszkowskich, którego dokonali w czerwcową noc 1943 roku ukraińscy nacjonaliści.

Więcej: Genowefa Ziółkowska: cykl DZIECI WOŁYNIA odc. 8 – film dokumentalny

► Archiwum Historii Mówionej – opowiedziane.ipn.gov.pl

  • Genowefa Kacprzak – mieszkanka Famułek Królewskich, świadek okupacji i zbrodni niemieckich dokonanych na tych terenach podczas II wojny światowej. 

„Między Warszawą a Sochaczewem tam do niewoli zabrali nas. Pierwsze w Łowiczu nas umieścili. Śledzie i ryby dawali nam. Z brudnej sadzawki wodęśmy pili, gdzie zdechłe konie leżały tam”. A mój tatuś świętej pamięci napisał do nas list ostatni, bo mówi tak: „Idę na wojnę…”, to chciał taki pożegnalny list do nas napisać. Ja do tej pory ten list trzymam.

„Rok 1939, dzień 6 września, Famułki Królewskie.

Drogie moje dzieci,

w chwili, kiedy ja, wasz ojciec to piszę, kraj nasz objęty jest pożogą strasznej wojny z Niemcami. Najdroższe moje córki, jeśli Bóg Wszechmogący pozwoli wam dożyć czasu spokojnego i wyrośniecie już na ludzi, to proszę was, żyjcie po bożemu, a Bóg wam będzie błogosławił. Tego pragnie wasz ojciec z całego serca i z całej duszy. (…) O to was prosi i nakazuje wam wasz ojciec bardzo nieszczęśliwy z powodu pożogi wojennej, jaka zagraża życiu naszemu. Drogie i kochane moje córki, najdroższe skarby świata, całuję was i żegnam was tym listem, może i ostatnim, bo jestem żołnierzem Armii Polskiej i spodziewam się w każdej chwili tej strasznej śmierci, jaką sieje wojna dzisiejsza. (…)

Życzę wam z całego serca i duszy długiego życia i szczęścia, i błogosławieństwa Bożego, błogosławieństwa ojcowskiego. (…)

Ignacy Wodyński, dnia 6 września 1939 roku. Do widzenia”.

(…) ja z siostrą tą właśnie Jadzią, (…) tak się modliliśmy, tu jest kapliczka taka, że śpiewaliśmy obie sobie: „Witaj, witaj, ach, zawitaj Panienko Piekarska. Bądźże od nas pozdrowiona Jezusowa Matka. Bozia, niech tatuś nie idzie na wojnę. O, Maryjo z Błotnicy, ratuj, bośmy grzesznicy, Matuchna Najświętsza, niech tatuś nie idzie na wojnę”. Więcej: TUTAJ

  • Anna Kawecka – Sybiraczka, córka polskiego oficera zamordowanego w Zbrodni Katyńskiej.

„17 września (…) Wejście wojsk radzieckich, sowieckich i z samego tego dramatu nocnego, bo to oczywiście się wszystko w nocy odbywało, niewiele co pamiętam, bo to był szok przecież, obudzono nas ze snu głębokiego, bo to było gdzieś, powiedzmy północ czy troszkę przed północą. Straszne hałasy, krzyki, przekleństwa, które później zrozumiałam, będąc na Syberii. I oczywiście wyrzucenie, tak jak staliśmy prawie w piżamach, w koszulach nocnych, gdzieś tam po drodze się ubieraliśmy w pośpiechu."

(…) „Wpakowali nas do towarowych pociągów z małymi oknami, zakratowanymi, okropnie brudne, z karaluchami, z dziurą w podłodze jako wychodek i podwójne prycze. Więc... Na każdej z prycz było 10–12 osób, tak że ciasnota była straszna. I tak jakiś czas trzymali nas na tej gdzieś tam bocznicy kolejowej i już nie wiem, godziny to były chyba. I tak, prawda, pojechaliśmy nie wiadomo w jakim kierunku, nie wiadomo gdzie jechaliśmy około trzech tygodni. Tak na początku czerwca przyjechaliśmy, dojechaliśmy do Omska.” Więcej: TUTAJ

► Odnalezieni przez Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN

W czterech przebadanych lokalizacjach odnaleziono szczątki osób małoletnich. Przeprowadzone badania historyczne, analiza zgromadzonych materiałów i wstępna ocena antropologiczna pozwalają przypuszczać, iż mogą to być poszukiwane ofiary. Typowane osoby to: Teresa Jakubowska, Stanisław Kurek, Janos Duka i Leon Marczawa. Zginęły one w obozie w kwietniu 1944 r. Niespełna 13-letnia Teresa Jakubowska, została bestialsko pobita przez Sydonię Bayer, kierowniczkę oddziału dziewczęcego w obozie. Skatowaną na apelu na oczach innych dzieci dziewczynkę polano na koniec zimną wodą. Nieprzytomną Teresę przeniesiono następnie do izolatki, gdzie zmarła. Pozostali trzej chłopcy stracili życie w wyniku wycieńczenia i chorób panujących w obozie przy ul. Przemysłowej. Odnalezione szczątki zostały podjęte i zostaną poddane oględzinom antropologicznym oraz identyfikacji genetycznej.

Polenjugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt funkcjonował w latach 1942-1945. Został utworzony na obszarze wydzielonym z łódzkiego getta i zarządzała nim niemiecka Policja Bezpieczeństwa. Mieścił się przy ulicach: Przemysłowej, Emilii Plater i Górniczej. Przez obóz przeszło około 2-3 tys. polskich dzieci, a liczba jego ofiar sięga około dwustu. Małoletni więźniowie umierali z głodu, chorób, wycieńczenia oraz z powodu brutalnego traktowania przez obozowych wachmanów. W efekcie przeprowadzonych kwerend ustalono zapisy dotyczące pochówku 77 osób

#PowracamyPoSwoich

Zobacz:

► Zidentyfikowane przez IPN ofiary totalitaryzmów

Zdzisław Kafarski – urodził się 17 czerwca 1927 r. w Chodczu w powiecie włocławskim. Zmarł 13 kwietnia 1944 r. w niemieckim prewencyjnym obozie dla dzieci i młodzieży polskiej przy ul. Przemysłowej w Łodzi. W akcie zgonu wystawionym przez kierownika obozu jako przyczynę śmierci wpisano zakażenie krwi. Według relacji więźnia obozu został zamordowany przez niemieckiego wachmana, który za kradzież chleba powiesił chłopca na wyciągu, po czym utopił w kanale ściekowym. Zdzisław Kafarski zmarł nie odzyskawszy przytomności w izolatce, do której został przeniesiony przez współwięźniów.

Szczątki Zdzisława Kafarskiego zostały odnalezione w lipcu 2023 r. podczas prac poszukiwawczych prowadzonych przez IPN na terenie cmentarza rzymskokatolickiego przy ul. Kurczaki w Łodzi.

Zobacz: Wręczenie not identyfikcyjnym rodzinom ofiar totalitaryzmów [REPORTAŻ] 

►ARCHIWUM IPN

  • „Pamiętnik Basi” 1939–1947. Wspomnienia Wandy Barbary Kociuby

Wanda Barbara Kociuba urodziła się 28 września 1928 r. w osadzie wojskowej Wola Piłsudskiego, nieopodal Radziwiłłowa, w powiecie dubieńskim na Wołyniu, gdzie jej ojciec Wiktor, służący w 6. Pułku Ułanów Kaniowskich, otrzymał ziemię. 10 lutego 1940 r. cała rodzina Kociubów deportowana została do obwodu archangielskiego. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski, ewakuowani z nieludzkiej ziemi, dotarli do bezpiecznej przystani w irańskim Isfahanie. Wanda nigdy nie powróciła do Polski – początkowo trafiła do Wielkiej Brytanii. Następnie, na zaproszenie sióstr ojca, rodzina Kociubów wyjechała do Stanów Zjednoczonych. W 1954 r. Wanda wyszła za mąż za Wiktora (Victora) Bika. Zmarła 31 maja 2017 r.

Wanda Barbara Kociuba była jednym z setek tysięcy polskich dzieci, dla których dotychczasowy świat przestał istnieć. Poczucie bezpieczeństwa i młodzieńcza beztroska zostały unicestwione. Przez cały pobyt na Syberii, w Iranie i Libanie Basia prowadziła pamiętnik – jak sama przyznawała – „dla przyszłych dzieci i wnuków”.

Następny
Powrót
pauza

► WYDAWNICTWO IPN

► PUBLIKACJE OBCOJĘZYCZNE

►  PUBLIKACJE - do pobrania

►  e-BOOKI

► „BOHATEROWIE NIEPODLEGŁEJ”

► DODATKI DO PRASY – do pobrania

I wiele innych na stronie: https://ipn.gov.pl/pl/publikacje/periodyki-ipn/dodatki-historyczne-do

► TEKI EDUKACYJNE

► TEKSTY, m.in.

Więcej: 

► WYSTAWY IPN

  •  „Ukradzione dzieciństwo” - Wystawa, przygotowana przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Warszawie, ukazuje życie dzieci od okresu międzywojennego do zakończenia II wojny światowej. Pokazuje, jak wyglądało ich życie, a także jak zmieniło się w czasie wojny. Okres dzieciństwa, który został brutalnie przerwany przez politykę terroru prowadzoną przez okupantów, pozostawił w ich życiu ogromną traumę. Wystawa podzielona jest na siedem części, które obrazują dzieci w różnych rolach życiowych: I Dzieci – życie przedwojennych dzieci, w tym mniejszości; II Obrońcy; III Oszukani?; IV Ofiary; V Obserwatorzy; VI Okaleczeni; VII Emigranci

► Multimedia

Plan niemieckiego obozu pracy dla polskich dzieci przy ul. Przemysłowej w Łodzi (1942-1945) – rekonstrukcja obiektów, archiwalne zdjęcia, relacje więźniów

► IPNtv:

Gośćmi audycji są: dr hab. Krzysztof Szwagrzyk, zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej i dyrektor Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN oraz pracownicy biura.

https://ipn.gov.pl/pl/multimedia-1/153458,Dzieci-Wolynia-cykl-filmow-dokumentalnych.html

► Świadectwa

Więcej notacji: na portalu opowiedziane.ipn.gov.pl

►Etiudy filmowe

Etiudy filmowe na kanale IPNtv w trzech wersjach językowych polskim, angielskim, hiszpańskim o Rodzinie Ulmów, zrealizowane przez Biuro Współpracy Międzynarodowej:

► Upamiętnienia

Pomnik upamiętniający młode więźniarki niemieckiego obozu pracy w Siedlcu koło Kostrzyna

W latach 1941-1945 w majątku w Siedlcu istniał założony przez Niemców obóz pracy przymusowej – Kinderlager Heimdorf Warthegau. Uwięziono w nim kilkadziesiąt dziewcząt z okolicznych miejscowości wykonujących przede wszystkim prace polowe, często ponad swoje siły. Dzieci pozbawione były kontaktu z rodzinami, niezbędnego wyżywienia, warunków do utrzymania higieny oraz edukacji. Jest to jeden z licznych, brutalnych przykładów ekonomicznej eksploatacji Polaków podczas II wojny światowej, która dotykała również najmłodszych.

10 wrzesnia 2024 r. - uroczyste odsłonięcie pomnika Pamięci Polskich Dzieci Wojny, które podczas II wojny światowej doświadczyły ludobójstwa oraz ogromu zbrodniczych działań ze strony niemieckich i sowieckich okupantów.

„Pamięci polskich dzieci - ofiar zbrodniczych działań Niemców i Sowietów w czasie II wojny światowej oraz reżimu komunistycznego w powojennej Polsce (...)"

► GDZIE SZUKAĆ INFORMACJI OO OFIARACH REPRESJI NIEMICKICH i SOWIECKICH?  

Bazy IPN

Straty.pl – podstawowym celem programu jest ustalenie imiennej listy obywateli II RP, którzy zostali poddani wszelkiego rodzaju represjom ze strony okupanta niemieckiego w latach 1939-1945. Program „Straty osobowe” przywraca nazwiska wszystkim możliwym dziś do zidentyfikowania ofiarom i osobom represjonowanym, które we wrześniu 1939 roku były obywatelami II RP (wszystkich narodowości). Baza „Strat” jest indeksem ofiar i osób represjonowanych – nie gromadzi skanów dokumentów na podstawie których wprowadzane są informacje – wskazuje jednak miejsca, gdzie dokumenty takie można odnaleźć.

Indeks represjonowanych – w założeniu „Indeks Represjonowanych” miał służyć głównie poszukiwaniu zaginionych. Ostatecznie jednak został zaprojektowany w taki sposób, aby mogły z niego korzystać także osoby prowadzące badania naukowe związane z tematyką wschodnią. Dane z ankiet, a następnie również z materiałów źródłowych pochodzących z archiwów posowieckich, pozyskiwanych od lat 90. XX w. za pośrednictwem Stowarzyszenia „Memoriał” w Moskwie (rosyjskiej organizacji pozarządowej, której celem jest dokumentowanie i propagowanie wiedzy o ofiarach komunistycznych represji politycznych), pozwoliły na stworzenie komputerowej bazy danych „Indeksu Represjonowanych”, liczącej ok. 1 200 000 rekordów. Jest to tzw. baza wewnętrzna „Indeksu”, którą obecnie wykorzystują pracownicy IPN podczas prowadzenia kwerend. Po usystematyzowaniu kategorii sowieckich represji celem programu stało się nie tylko gromadzenie danych, ale także sporządzanie w ramach wybranych kategorii możliwie kompletnych, zweryfikowanych zestawień biogramów osób poddanych różnego rodzaju represjom.

Archiwa zagraniczne:

  • Arolsen Archives – to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zawierają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzictwa UNESCO „Pamięć Świata”. Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa. W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym
  • Wyszukiwanie ofiar represji

Arolsen Archives: International Center on Nazi Persecution; Große Allee 5-9; 4454 Bad Arolsen, Deutschland [T +49 5691 629-0; F +49 5691 629-501]

***

Więcej: 

►Portal IPN poświęcony Rodzinie Ulmów – https://rodzinaulmow.ipn.gov.pl/

► II wojna światowa – Polacy pod okupacją niemiecką i sowiecką

► 81. rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego. Narodowy Dzień Pamięci Powstania Warszawskiego – 1 sierpnia: materiały IPN

► 11 lipca Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej

► 14 czerwca: Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady - rocznica pierwszego masowego transportu Polaków do KL Auschwitz (14 czerwca 1940) – materiały IPN

► 30 kwietnia – 80. rocznica oswobodzenia więźniów KL Ravensbrück – materiały IPN

► 24 marca – Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką: materiały prasowe, popularnonaukowe, wydawnictwa, dokumenty i multimedia

► Więcej materiałów:

► Wnioski o udostępnienie dokumentów z Archiwum IPN

 

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
rzecznik prasowy IPN
tel. 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

Obraz zawierający krąg, czarneZawartość wygenerowana przez AI może być niepoprawna.

AUDIO:

  • Narodowy Dzień Polskich Dzieci Wojny – dr Tomasz Łabuszewski, dyrektor Oddziału IPN w Warszawie 
  • Narodowy Dzień Polskich Dzieci Wojny – Magdalena Zapolska-Downar Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Łodzi  
  • Narodowy Dzień Polskich Dzieci Wojny – ks. Tomasz Trzaska, Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN

Na skróty

Tagi

do góry